Świtkowski Tomasz (1785–1855), oficer wojsk napoleońskich, uczestnik powstania listopadowego.
Ur. 9 III w Sieciechowie (woj. radomskie), był synem Benedykta i Marianny. Miał brata, uczestnika wojen napoleońskich, poległego w r. 1813 pod Lipskiem.
Po wkroczeniu armii francuskiej na ziemie zaboru pruskiego Ś. zaciągnął się 2 I 1807 do oddziału saperów w Korpusie marsz. F. J. Lefebvre’a. Uczestniczył t.r. w oblężeniu Gdańska (26 V) oraz w bitwie pod Frydlandem (14 VI), gdzie został ranny. Skierowany do Hiszpanii, brał udział w Korpusie marsz. N. J. de Dieu Soult w r. 1809 w walkach pod Toledo (3–9 VIII) i Almonacid de Toledo (11 VIII), a w r.n. w oblężeniu Kadyksu. Podczas oblężenia miasteczka Olivenza w styczniu 1811 wykonał z saperami przekop pod murami, co zmusiło Hiszpanów do kapitulacji. Otrzymał 20 V t.r., za ten wyczyn, Krzyż Kawalerski Legii Honorowej i w tym miesiącu awans na sierżanta saperów. Następnie uczestniczył w oblężeniu Badajoz (16 III – 6 IV 1812), gdzie ponownie został ranny. Awansowany na podporucznika, przeszedł do 9. pp Ks. Warsz., a wraz z nim do 28. Dyw. gen. J. Girarda w składzie IX Korpusu marsz. C. Victora-Perrina. Uczestniczył w wyprawie Wielkiej Armii na Moskwę; w zwycięskiej bitwie pod Smolanami 14 XI 1812 został postrzelony i trafił do niewoli. Zdołał z niej uciec i schronić się w majątku rodziny Zabiełłów na Litwie, prawdopodobnie w Czerwonym Dworze, a po kilku dniach dołączył do 4. p. strzelców pieszych i wziął z nim udział 28 XI t.r. w przeprawie Wielkiej Armii przez Berezynę. W grudniu został odznaczony Krzyżem Złotym Orderu Virtuti Militari; 10 XII awansował na porucznika. W kampanii saksońskiej w r. 1813 uczestniczył w bitwach pod Wittenbergą (10 X) oraz pod Lipskiem (16–19 X). Prawdopodobnie z resztkami polskiego Korpusu dotarł do Francji i po abdykacji cesarza Napoleona w kwietniu 1814 podał się do dymisji.
Ok. r. 1817 wrócił Ś. do kraju. Zamieszkał w Warszawie, a potem przeniósł się do Krakowa. W Rzpltej Krak. wziął w l. dwudziestych w wieczystą dzierżawę majątek Mętków (pow. chrzanowski). Po wybuchu powstania listopadowego udał się w lutym 1831 z uformowanym przez mjr. Spytka Jordana 10. pp liniowej (ppl) do Warszawy. W marcu i kwietniu t.r. organizował wojsko w Siewierzu i Końskich; po awansie 13 VI na majora objął dowództwo 3. baonu 10. ppl, dowodzonego przez mjr. Piotra Wysockiego. W czasie walk o Warszawę 6 IX jako dowódca 2. baonu 10. ppl został skierowany do obrony Woli, którą kierował gen. Józef Longin Sowiński. Był świadkiem śmierci generała, po czym na czele zdziesiątkowanego swojego baonu i 1. baonu 8. ppl bronił atakowanego przez gen. A. Lüdersa śródszańca przy Ogrodzie angielskim. Ranny, trafił z por. Konstantym Ordonem do niewoli rosyjskiej w Nadarzynie. Podczas transportu do Moskwy uciekł w okolicach Brześcia Lit. Poszukiwany w Warszawie, udał się do Krakowa, a następnie wyemigrował do Francji.
Po krótkim pobycie w zakładzie dla emigrantów w Bourges przybył Ś. przed 19 IV 1832 do Paryża. Zachęcony przez Adama Jerzego Czartoryskiego i gen. Henryka Dembińskiego, napisał broszurę O wzięciu Woli dnia 6 września 1831 roku. Sprostowanie opisów generałów Umińskiego i Sołtyka z planem pola bitwy (Paryż 1833), odrzucającą informacje, podawane m.in. przez Romana Sołtyka i Jana Nepomucena Umińskiego, jakoby Ordon wysadził się w powietrze, a gen. Sowiński został zakłuty bagnetami przy ołtarzu w kościółku na Woli. W r. 1834 wrócił z emigracji i zamieszkał w dworku w Nowej Wsi pod Krakowem (od r. 1838 w obrębie Krakowa). W powstaniu krakowskim 1846 r. został mianowany 24 lub 25 II t.r. przez dyktatora Jana Tyssowskiego gubernatorem wojennym m. Krakowa. Pełniąc tę funkcję, sprzeciwił się budowaniu na Rynku szafotu, gdzie miano wykonywać wyroki śmierci orzeczone przez Tryb. Rewolucyjny. Powstanie upadło 4 III t.r. Ś. w r. 1848 był w Krakowie sędzią przysięgłym. Zmarł 30 IX 1855 tamże, został pochowany 2 X na cmentarzu Rakowickim. Jego szczątki przeniesiono 25 IV 1905 do tamtejszego grobowca weteranów powstań listopadowego i styczniowego.
Ś. był dwukrotnie żonaty; w zawartym w Paryżu 8 XII 1814 małżeństwie z Francuzką Geneviève Antoinette Françoise Moutel (1774–1848), wdową po Henri F. Tapin (zm. 1813), miał dwoje dzieci: nieznaną z imienia córkę oraz syna Augusta (1814–1879), nauczyciela w Szkole Realnej, Inst. Technicznym i Wyższym Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, autora podręczników do nauki języka francuskiego, ożenionego z Marią Magdaleną z domu Kotas (ur. ok. 1829). Drugie małżeństwo Ś-ego z Antoniną ze Skorczyńskich (ur. ok. 1807), córką Wojciecha i Józefy z Żebrowskich, było bezdzietne; wdowa w r. 1862 wyszła ponownie za mąż za Ludwika Tarnowskiego.
Wnuk Ś-ego, Mieczysław Świtkowski, opublikował w r. 1905 „Wspomnienie o Tomaszu Świtkowskim” z jego portretem („Gaz. Lwow.” dod. „Przew. Nauk. i Liter.”, nr 1–2, wyd. osobne, Lw. 1905).
Cyrankiewicz, Przewodnik po cmentarzach Krakowa, s. 44, 357; Estreicher w. XIX, IV; Grodziska K., Zaduszne ścieżki. Przewodnik po cmentarzu Rakowickim, Kr. 2003; Księga pamiątkowa w 50-letnią rocznicę powstania roku 1830, zawierająca spis imienny dowódców roku 1830..., Lw. 1881 s. 22; Sudolski Z., Kompendium biograficzno-informacyjne Wielkiej Emigracji 1831–1900…, W. 2011 s. 348; – Bielecki R., Zarys rozproszenia Wielkiej Emigracji we Francji 1831–1837, W.–Ł. 1986; Callier E., Bitwy i potyczki stoczone przez wojsko polskie w roku 1831, P. 1887; Gembarzewski, WP 1807–14, s. XXXIX; Kirkor S., Pod sztandarami Napoleona, Londyn 1982; Kłak C., Polski Leonidas. Rzecz o legendzie historycznej i literackiej generała Józefa Sowińskiego, W. 1986; Łepkowski T., Piotr Wysocki, W. 1981 s. 122–3; Łoś R., Z dziejów i kart chwały artylerii polskiej, Tor.–W. 2001; Sokołowski A., Dzieje powstania listopadowego 1830–1831, Berlin–Wiedeń (1908) s. 284–5 (portret); tenże, Z legend porozbiorowych. Śmierć Sowińskiego – Reduta Ordona, „Czas” 1903 nr 298 (wyd. wieczorne); Strzeżek T., Obrona Warszawy 6–7 września 1831 roku, Olsztyn 1996 s. 56, 69, 72, 76, 79–80, 106; Szenic S., Ani triumf, ani zgon, W. 1969; Szomański A., Walecznych tysiąc… Z dziejów 4 pułku piechoty liniowej wojska polskiego 1815–1831, W. 1968 s. 207, 211, 213–16; Świątek A., Grobowiec weteranów z 1831 i 1863 roku na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Materiały z projektu inwetaryzacyjnego, „Sowiniec” 2013 nr 43 s. 25, 28–9, 33, 45; tenże, Powstańcy listopadowi w grobowcu weteranów 1831 i 1863 roku na cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w: Wokół powstania listopadowego, Red. H. Chudzio, J. Pezda, Kr. 2014; T okarz W., Wojna polsko-rosyjska 1830 i 1831, W. 1993; Tyrowicz M., Jan Tyssowski i rewolucja 1846 r. w Krakowie, Kr. 1986; W stulecie Wiosny Ludów 1848–1948, Oprac. H. Katz, W. 1953 V 484; Wachholz S., Akty prawne Rewolucji Krakowskiej z roku 1846, „Czas. Prawno-Hist.” T. 8: 1956 z. 1 s. 324; Żaliński H., 18 lutego – 3 marca 1846. Czternaście dni, które wstrząsnęły Krakowem, w: tenże, Kraj, emigracja, niepodległość. Studia i szkice, Kr. 2006; – Chamski T. J., Opis krótki lat upłynnionych, Oprac. R. Bielecki, W. 1989; Dembiński H., Pamiętniki o powstaniu w Polsce r. 1830–31, Kr. 1877 II 238; Gawroński F. S., Pamiętnik r. 1830/31 i kronika pamiętnikowa (1787–1831), Wyd. J. Czubek, Kr. 1916; Mierosławski L., Bitwa warszawska w dniu 6 i 7 września 1831 r., Wyd. K. Kozłowski, P. 1888 I 87, 90, 98; Wawel-Louis J., Kronika rewolucji krakowskiej w roku 1846, Kr. 1898 s. 104; – „Czas” 1855 nr 234 (nekrolog); „Dzien. Rządowy RP” 1846 nr 1; „Jutrzenka” 1848 nr 145; „Kraj” 1904 nr 18; „Nowa Reforma” 1904 nr 11, 39; „Pielgrzym Pol.” (Paryż) 1833 nr z 25 III; – Arch. Narod. w Kr.: Akta stanu cywilnego paraf. NMP w Kr., sygn. 29/328/0/2/M77 k. 32–5 (odpis aktu ślubu z r. 1814); B. Jag.: sygn. 224649 V RARA teka 21 k. 891 (klepsydra); Parafia rzymskokatol. p. wezw. św. Szczepana w Kr.: Księga zgonów 1844–57, k. 158 (akt zgonu żony, Genowefy), k. 386 (akt zgonu Ś-ego), Księga ślubów 1844–53, k. 249 (akt ślubu wdowy Antoniny i Ludwika Tarnowskiego).
Bibliogr. dot. Augusta Świtkowskiego: Estreicher w. XIX; – Dybiec J., Nauczyciele krakowskich szkół średnich i ich wkład do rozwoju kultury i nauki (1860–1918), w: Galicja i jej dziedzictwo. Nauczyciele galicyjscy, Red. A. Meissner, Rzeszów 1996 VI 86–7; Rausz M., Francuska książka szkolna, fachowa i naukowa w repertuarze wydawniczym Galicji lat 1864–1900, „Roczniki Bibliot.” R. 25: 1981 z. 1–2 s. 45–6; Ręgorowicz L., Historia Instytutu Technicznego w Krakowie, Kr. 1913 s. 175; Stinia M., Państwowe szkolnictwo gimnazjalne w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej, Kr. 2004 s. 76, 175; – Chłędowski K., Pamiętniki, Wr. 1951 I; Szematyzmy Król. Galicji, 1870–9.
Adam Świątek